Aasivissuit og Arnangarnup Qoorua

Arnagarnup qoorua Aasivisuillu Kalaallit Nunaani piniariartarfiusimapput, Inuit nerisasaasivimmisut atorluagarisimasaat. Sinerissami Inuit Europamiullu arfanniat niuverutissaminnik paarlaasuisarsunapput nuannisaartarsimallutillu qittalluti. Arnagarnup Qoorua Aasivissuillu taakkuusimapput kulturikkut pinn- gortitat asseqanngiusartut, tamaanilu takussutissaqarluarpoq ukiut tuusintillit ingerlanerini piniartarsi- manermut.

Allattoq: Pauline Kleinschmidt Knudsen, Grønlands Nationalmuseum

Kalaallit Nunaata kitaanit kangerluit qinngorttuut ilaasa qinguani ipput qiniariartarfiit, Aasivissuit Eqalummi- ullu (Arnagarnup qooruanik aamma taaneqartartut). Tamaani pinngortitarsuarmi takorannersumi Inuit pi- niartarput qangali 14-1500-kunni tuttunik nunami tiffasissumi, aammalu arfanniarlutik sinerissap avataani Sisimiut Qeqertarsuullu akornanni (Disko Øen).

Nunap tamatuma pisuussutai sumi tamaniit tusaamaneqarsimapput, Inuit Arnagarnup qooruanut ingerla- sarsimapput Nunatta kujaterpiaaniit. Inuilli takkunneq ajorput piniarnissaannaq eqqarsaatigalungu. Tamaa- ni aamma niuverneq (paarlaasseqatigiinneq) soorlu ukkusissanik sunut illup iluani atortussanut sanajumi- nartunik pissarsiniartarfiusimavoq, soorlu qulliit qulissiutillu ukkusissanik sananeqartarsimapput, aammalu arferit soqqai aalisaasiarineqarsinaasut pissarsiarineqarsinaasimapput. Kujataaneersut Inuit niuverniuteqar- tarsimapput soqqarnik, tamakkulu taarserniartarsimallugit ukkusissanut pitsaaluartunut avanaaniit pissarsi- arineqarsinaasunik.

Soorlu Inuit tamaaniittut pisartut, aammataaq europamiut tamaani arfanniartarsimapput ukiut 1600-kut ingerlaneriniit. Europamiut sapannganik meqqutinillu saviminiusunik niuveruteqartarsimapput  tamaani piniartuniik paarlaasueqateqartarlutik.

Kulturikkut naapinnerit paarlakaatut
Inuiaqatigiit assigiingitsut taama arlaqartigisut tamaani naapeqatigiittarnerat kulturikkut pisuunngor-saataavoq.

Inuit piffinni assigiinngitsuneersut periutsinik misilittakkanillu paarlaasseqatigiittaannarnatik, takornartalli Europamiut akuutinneqartarput. Tamannalu atsaveqatigiinnernut tamatingoortumik pilersitsisarpoq, unnu- akkullu nuannisaartoqartarpoq qitittoqartarluni oqaluttuaqattaattarlutillu.

Tamanna kulturikkut naapittarsimaneq ullumikkut Kalaallit inuiaqatigiinni suli takuneqarsinaavoq. Tamanna takuneqarsinnaavoq kulturikkut nunap piisigut atuinermi oqaluttuatoqqanilu ullumikkut. Kalaalisuuni sa-pagartaqartarneq takussutissaavoq Europamiunik piniartuinik naapitsisarsimanermik. Kulturikkut naapeqa- tigiittarsimaneq oqaluttuarineqartarsimavoq kinguaariinniit kinguaariinnut ullumikkullu ilaalluinnarput ta- makku kalaallit oqaluttuarisaanerannut. Qitittarnerillu ullumikkut kalaallit ”kalattuutut” tagugaat  isuma- qartut ”kalaallit qitii” pinngorsimangaluarput Europamiut inuiattut qitiiniit. Tamakkulu inuit arfannianik ilik- karsimavaat. 

Piniartut tumisiorlugit  
Pisoqartuarsimaneranut pisooqataavoq nunap tamatuma pisuussutai immami nunamilu. Inuit ukiup annersaani sineriak qimattaasertarpaat nunaqarfeeqaminniilutik, neriniakkat piniagassat immamiit annerpaamik pisaramikkik. Suli maannakkut sineriak tamakkerlungu takuneqarsinnaapput nunaqarfikut illukuqarfiit, taamatullu takuneqarsinnaavoq inuit qanoq nuttarsimanera piniagassatik malillugit. Imaani inuit piniartarpaat puisit, aarrit arferillu sinerissamut qanillisartut. Aalisarniarnerlu aamma malunnarluartumik atorneqarsimavoq.

Aasivissuit Eqalummiullu sinirissamiiput sermeqarfiunngitsumi nunatsinni isorartunerpaasumi, tamaanilu tuttoqarluarfiulersarpoq. Ukiut 1700-kut aallartinnerini tamanna naliginnaanngitsumik amerlassusilinnik tuttoqarluarsimavoq, tamannalu pisooqataasimavoq inuiaqatigiinnut najussallungu pilerinarninngorsima- neranut, Inunnut inuuniartunut piniarneq aalisartarnerlu toqqammavigalungu. Nuna tamanna aamma qi- matsivigineqarsimavoq takussutissanik qallunaat Norge-miullu tamaaniissimanerinik. Qeqertaaluit akornan-ni qeqertaq Nipisat takuneqaannarsinnaavoq, tassani toqqavikoq takuneqarsinnaavoq 1728-mi sananeqar- simasoq pallitsaalisatut taaneqarsinnaasoq ilaatigut arfanniarnermi nunasisut atugarisimasaat.

Nunap timaani nunaqarfiit tuttunniarnerillu
Nunami piniagassaqarluarnera pissutigalungu inuit aassap annersaata ingerlanerani kangerluit qinngortuut qinnguiniit nunap timaanut tiffarlutik nunaqarfeqartarsimapput, tuttunniartarlutik. Aasivissuit Eqalummi- ullu timaat kangisissoq nunaqarfikoqarfiusut anginerpaasut naluneqanngillat.

Aasivissuarni takuneqarsinnaapput ujaqqanik inuussuliat ujaaqanillu taluliat qamasarfiit, tuttuunniarnermi atorneqartarsimasut. Nunaqarfiusarsimasut taluliarineqartarsimasullu inaalinneqartarsimapput qooqqut nerukinnerini, tuttut allatut ajornartumik aqqutiginngitsoorsinaanngisaanni sinerissamiit nunap timaanut uteqattaarlutik ingerlaartarnerminni.  

Eqalummiut angujaartorfiup nunataaniipput, tamannalu kitaani qanittumiit ungasissumiilu ornigarneqar-tarpoq tuttunniartunik. Ukiut nutaanerusut itsarsuarnitsanik assaasarnerit erseqqarilluartumik takutippaat piniartoqarluartarsimasoq tamaani – pingaartumik sermimut qanittumi piniarluartarsimaqaat Nunatsinni tatsit takinersaanni ”Tasersiap” eqqaani. Silaannaap imikkuullarissut taamanersuarli pisimasut tamatsaali- sarsimavai , taamaattumik qanoq ittoqarsimanersoq itsarsuarsiortunik takulluarneqarsinaavoq, soorlu ujaq- qat perukuusimasut tupernut ulamertumik kaajallattut, ujaqqanik qaleriissilluni qimatulivikut, ilivitoqqat, i- nussuit, qamaniarluni talukut inussuillu tulleriiaarlugit inaalitaasimasut.

Nunap tamatuma asseqanngitsuunera takuneqarsinnaavoq kulturikkut ingerlasimaneq allanngortinneqan- ngitsoq tamaaniimmat, tamaani takuneqarsinnaavoq qanoq ilillutik inuit pinngortitaq allanngortinngikkalu- arlungu atorsinnaasimammasuk tuttunik piniarniarnerminni. Tamakku takuneqarsinnaasut maannamullu piniarnermi ileqqorineqartut taamanilu pisimasutut takussutissat katipikkaanni, aasseqanngitsumik takus- sutisiipput qanoq Inuit piniariaaseqarsimanerinik taamanikkut ukiunilu kingulliunerusuni. Tamaanilu misis- sorneqarsinaavoq Inuit ileqqorisimasaat nunaqarfimminnik inaaliisarneri , piniariarfigisartagait, piniarfigi-sartagaasalu inaalissimaneri nunaqafinnut naleqqiullugit.

Inuuneq ukiut 4000-t matuma siorna
Ukiut 16-1700-kuinnaanngitsuni piniartut kisimik piukkussimanngilaat piniarfigissallungu Aasivissuit Arna-garnullu Qoorua. Aammattaaq ukiut ujaraannarnik sakkoqarfiusut nalaanni Inuit Kalaallit Nunaanni inuusut siuliit (Saqqaq Kulturimeersut)nuna tamanna piniarfigissallungu nuannarilluarsimavaat. ”Saqqat Kulturi”miit takussutissat ukiut 2800-t 4000-tit tungaanut matuma siorna pisimasut, tamaani takussutissaqartippaat toqqit perukuisa attakunillu assaanerit. Kingusinnerusorujussuakkut pisimasutorluinaq takussutissaqarpoq, Saqqaq Kultureqarneratali nalaani nunaqarfiusimasut kangerlunni nunallu timaani Sermersuarmut qanilluinnartumi allaat. Ukiut tusintilikkaanik akunneqaraluartut kulturit tamakku akornanni piniariaatsit teknikkii assigiissuteqarluarsimapput – piniagassat ingerlaarneri malillugit.

Aasivissuit Arnagarnup Qoorualu Nunarsuarmiunut kingornussassangorlgit
Nunap kulturikkut kinguaariaannik atugarineqarsimaneranik takussutissat asseqanngitsut takutippaat kulturit assigiinngitsut  ingerlajuarsimaneri ukiut kingulliit 4500-t ingerlanerini pisimasut. Inooriaaseq nuna qanilluinnarlungu ilisimasaqarneq naapertorlungu silaannaap uumasullu aammalu akuleriisillugit immani nunallu timaani piniagassat allanngorarneri ukiorpassuit ingerlanerini inuulluarfigineqarsi-mavoq nuna tamanna. Taamaattumik Nunarsuarmi kingornutassatut piukkunneqarpoq UNESCO-p  allatugaataanut •